Các doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics cần theo dõi chặt chẽ diễn biến Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 của Hoa Kỳ mới công bố, bởi tùy thuộc vào kết quả tham vấn và đánh giá, nếu có khởi xướng điều tra kéo dài rất dễ dẫn tới các biện pháp thương mại bất lợi, trong đó có biện pháp về thuế quan.
Ngày 30/4 vừa qua, Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 (2026 Special 301 Report) về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Trong báo cáo này, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country – PFC), tức mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Đây cũng là lần đầu tiên sau 13 năm, Hoa Kỳ áp đặt mức cảnh báo cao nhất này với một đối tác, trước đó là Ukraine trong báo cáo năm 2013.
Theo nội dung báo cáo, việc xác định Việt Nam ở mức PFC được USTR đặt trên cơ sở 5 nhóm vấn đề chính: Thực thi chưa hiệu quả đối với vi phạm bản quyền trên môi trường số; Thực thi chưa đầy đủ đối với hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu; Cơ chế thực thi tại biên giới còn hạn chế; Chưa có hoạt động thực thi đáng kể đối với việc sử dụng phần mềm không có bản quyền trong doanh nghiệp; Chưa có quy định hình sự đầy đủ đối với hành vi chiếm dụng trái phép tín hiệu truyền hình cáp và tín hiệu vệ tinh mang chương trình được mã hóa.
Nỗ lực của Việt Nam và rủi ro tiềm ẩn đối với chuỗi cung ứng
Trước sự việc này, Phòng WTO và Hội nhập, Ban Pháp chế – Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, đây là diễn biến cần được theo dõi chặt chẽ. Việc điều tra (nếu được khởi xướng) có thể kéo dài và dễ dẫn tới các biện pháp thương mại bất lợi, đặc biệt là nguy cơ áp thuế quan lên hàng hóa xuất khẩu.
Thực tế cho thấy, trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ đã tiến hành điều tra theo Mục 301 đối với Trung Quốc từ năm 2017 liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các kết luận sau đó đã trở thành cơ sở để Hoa Kỳ áp dụng nhiều gói thuế quan bổ sung đối với hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc, và một phần đáng kể các biện pháp này vẫn tiếp tục có hiệu lực trong các năm sau đó.
Tuy nhiên, vấn đề cũng cần được nhìn nhận một cách khách quan. Trong những năm gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, tăng cường phối hợp liên ngành trong xử lý vi phạm, cũng như triển khai các biện pháp kiểm tra, rà soát trên môi trường số và trong lưu thông hàng hóa. Phản hồi chính thức từ phía Việt Nam cũng nhấn mạnh đề nghị Hoa Kỳ đánh giá khách quan, đầy đủ và cân bằng hơn đối với các nỗ lực này.
Doanh nghiệp cần khẩn trương rà soát tuân thủ sở hữu trí tuệ
Trong bối cảnh đó, điều quan trọng là vừa chủ động ứng phó với rủi ro, vừa duy trì cách tiếp cận hợp tác và minh bạch. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đây là thời điểm cần tăng cường rà soát việc tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong toàn bộ hoạt động sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có thị trường, đối tác hoặc chuỗi cung ứng gắn chặt với Hoa Kỳ.
Khuyến cáo trước mắt, các doanh nghiệp cần khẩn trương kiểm tra hiện trạng tuân thủ trong nội bộ tổ chức. Việc rà soát nên bắt đầu từ tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng; tình trạng sử dụng hình ảnh, nhãn hiệu, bao bì, mẫu mã; cho đến nguồn gốc và quyền sử dụng hợp pháp đối với dữ liệu, thiết kế và tài liệu kỹ thuật. Doanh nghiệp cũng cần lưu ý hoàn thiện hồ sơ nội bộ, chứng minh quyền sử dụng hoặc sở hữu hợp pháp đối với các tài sản trí tuệ có liên quan, nhằm giảm thiểu rủi ro khi phát sinh yêu cầu giải trình hoặc tranh chấp.
Đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ nền tảng số, thương mại điện tử hoặc logistics phục vụ thương mại điện tử, cần chủ động củng cố quy trình kiểm duyệt người bán, tăng cường cơ chế tiếp nhận phản ánh về xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời kịp thời gỡ bỏ/từ chối vận chuyển hàng hóa có dấu hiệu vi phạm rõ ràng. Với các trường hợp có nguy cơ cao, đặc biệt là hàng hóa liên quan đến y tế, thực phẩm, thực phẩm chức năng, doanh nghiệp cần có biện pháp ngăn chặn sớm và phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng.
Minh bạch hóa chuỗi cung ứng – Yếu tố sống còn
Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, bên cạnh việc rà soát tuân thủ, cần tiếp tục đẩy mạnh minh bạch hóa thông tin, số hóa hồ sơ xuất nhập khẩu và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây không chỉ là yêu cầu phục vụ quản trị rủi ro mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu khắt khe từ thị trường quốc tế.
Trong trường hợp USTR quyết định khởi xướng điều tra, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cần chủ động tham gia quá trình cung cấp thông tin, bình luận để làm rõ những chuyển biến tích cực trong thực tiễn tuân thủ tại Việt Nam.
Diễn biến từ Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 cho thấy, sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề pháp lý mà đã trở thành cốt lõi của quản trị hiện đại và năng lực cạnh tranh dài hạn. Sự chủ động chuẩn hóa quy trình xuất nhập khẩu, minh bạch hóa chứng từ pháp lý và xây dựng một chuỗi cung ứng tuân thủ chặt chẽ sẽ giúp các doanh nghiệp vững bước trước những biến động khó lường. Tại VHG Logistics, chúng tôi luôn cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc tư vấn và xử lý chuẩn xác các bộ chứng từ xuất nhập khẩu (C/O, Packing list…), đảm bảo tính hợp lệ, minh bạch và an toàn tối đa cho mọi lộ trình hàng hóa quốc tế.
Nhật Chi
12/05/2026